De Belgische automobilisten staan van alle Europeanen het langst in de file. Dat is opnieuw aangetoond door een onderzoek, nu van het Amerikaanse verkeersinformatiebureau Inrix. Vorig jaar verloren wij gemiddeld 55 uur in files. Pak dat nu eens aan, zegt onze columnist Jan Schils.  Zijn toverwoorden? ‘Mentaliteitswijziging’ en ‘decentralisatie’.

Zo erg is ons fileleed!

Daarmee zijn de files in Brussel en Antwerpen erger dan in New York, Londen en Parijs. Brussel tekende vorig jaar 72 uur fileleed op en Antwerpen 71 uur. Daarmee zijn de files in Brussel en Antwerpen erger dan in New York, Londen en Parijs. Alleen Milaan doet het nog slechter dan de Belgische steden. Maar ook Gent, Charleroi en Luik scoren slecht. Het fileprobleem in België is dan ook groter dan in andere Europese en Noord-Amerikaanse landen.

Te mijden als de pest.

Volgens Inrix doet het ergste fileleed zich voor tussen vier en vijf uur in de namiddag in Antwerpen. Daar is een automobilist dan gemiddeld 40 procent langer onderweg dan tijdens filevrije periodes. In en rond Brussel is de toestand nagenoeg het zelfde. Gemiddeld zorgen files ervoor dat de reisduur met 21 procent wordt verlengd.

Directe economische schade enorm.

Op jaarbasis tussen de 400 en 500 miljoen euro Door de economische crisis is het fileprobleem in België vorig jaar wel met 3 procent gedaald, zo merkt Inrix op. Dat neemt echter niet weg dat de directe economische schade door de files op jaarbasis tussen de 400 en 500 miljoen euro ligt.

Onderzoek na onderzoek.

Naar de oorzaken van files en methoden om ze te voorkomen wordt al vele jaren onderzoek verricht door allerlei instanties in binnen- en buitenland: overheden, universiteiten, verkeersbureaus, belangenorganisaties enz. Groot is het aantal wiskundige modellen dat in de loop der jaren op het fileprobleem werd losgelaten. Allemaal met als resultaat dat ze nauwelijks of niet tot minder files aanleiding gaven.

Hoofdoorzaak: teveel auto's.

De overheid steekt het probleem wat weg omdat auto's één van haar grootste en daardoor onmisbare inkomensbronnen vormen. Om het fileprobleem op te lossen, moeten eerst de oorzaken worden achterhaald. De volgende stap is dat de overheden (zeg maar: het politieke beleid) in actie komen. Dat gebeurt echter onvoldoende. Om een voorbeeld te geven: er bestaat algemene consensus over het feit dat er als gevolg van de toegenomen welvaart teveel auto's op de wegen rijden, hetgeen tot chronische congestieverschijnselen leidt. De overheid (de politiek) weet dat perfect, maar steekt het probleem wat weg omdat auto's één van haar grootste en daardoor onmisbare inkomensbronnen vormen.

Staatskas spekken?

Toch is het ook weer niet zó dat de overheid niets doet. Maar wat ze doet heeft meer te maken met het spekken van de staatskas dan het oplossen van het fileprobleem: rekeningrijden, kilometerheffing, hogere accijnzen, trajectcontrole en afschaffing fiscale voordelen voor bedrijfswagens drukken op bedrijven en particulieren,  maar verkorten de files niet. Integendeel, die worden steeds maar langer, vooral in België en zeker in Vlaanderen.

Wat helpt dan wél tegen files?

Fietsen  en carpoolen zorgen wel voor minder autogebruik, zo is aangetoond. In de steden hebben aparte stroken voor het openbaar vervoer en taxi's hun nut bewezen als bijdrage voor minder of kortere files.

Zorg voor ‘groene golven’.

Voor de doorstroming van het autoverkeer op de grote verkeersassen in de steden laat men de groene lichten langere periodes aanhouden. Maar wat in de steden ontbreekt is een pragmatische aanpak van het fileprobleem. Zo zouden er ten eerste meer "groene golven" moeten zijn. Dat wil zeggen dat men voor de doorstroming van het autoverkeer op de grote verkeersassen in de steden de groene lichten langere periodes laat aanhouden. Daardoor wordt de verkeersstroom niet om de paar tientallen meters onderbroken. Zet bijvoorbeeld op de spitsuren verkeersagenten in die hiervoor zorgen. Ten tweede zou op de snelwegen het doorgaand verkeer en het woon- en werkverkeer meer gescheiden van elkaar moeten verlopen.

Verkeerstechnische oorzaken files.

Over de oorzaken van files kan men zeggen dat ze velerlei zijn, zowel verkeerstechnisch als maatschappelijk. Zo kan je stellen dat de “beste” methode om files te veroorzaken het ingewikkeld en onoverzichtelijk op elkaar laten aansluiten of samenvoegen van grote en drukke autosnelwegen is en ook het overgaan van  twee- naar eenbaanswegen. Toch is daarvan massaal sprake.

Gevaarlijke wegwerkzaamheden.

Wat ook op grote schaal files veroorzaken zijn de talloze wegwerkzaamheden, die gepaard gaan met wegversmallingen, extra invoegingen, omleidingen en dikwijls onlogische en daardoor gevaarlijke wisselingen van maximumsnelheden (te kort na elkaar). Die leiden tevens dikwijls tot gevaarlijke en helaas dodelijke situaties.

De kop-staart botsingen tijdens de voortdurend terugkerende wegwerkzaamheden met onduidelijke wegsignalisaties tussen Turnhout en Antwerpen zijn daarvan een schoolvoorbeeld. Meer dan eens knallen vrachtwagens op het eind van een file.

Opgepast voor LZV-tientonners.

In dit verband is het verschijnen van LZV's (langere en zwaardere vrachtwagencombinaties van 25 meter en 60 ton) op de al oververzadigde Belgische wegen mogelijk niet de beste keuze om het fileprobleem te helpen oplossen. Zelfs als ze "zuiniger, veiliger en efficiënter zouden zijn dan hun gewone vrachtwagens", zoals een Nederlands onderzoek wil. De EU werkt aan plannen om deze gevaarten overal in Europa, dus ook in België, toe te laten...

Wat te doen voor een veiliger verkeer?

Ten eerste een betere rijopleiding en verkeersgedrag Het gebrek aan verkeersveiligheid met de dagelijkse ongelukken op de snelwegen veroorzaken eveneens talloze files. Wat zijn hier de ingrediënten om fileleed te voorkomen? Ten eerste een betere rijopleiding en verkeersgedrag, ten tweede meer politietoezicht en een grotere pakkans met hogere geldboetes bij grove en gevaarlijke overtredingen en tot slot de bestrijding van alcohol en van drugs in het verkeer!

Samen uit, samen (te laat) thuis.

Ook het feit dat het overgrote deel van de automobilisten zich 's morgens tegelijkertijd naar zijn werk spoedt om zich tegen de avond opnieuw tegelijkertijd in tegenovergestelde richting huiswaarts te begeven, vormt een structurele oorzaak van lange en tijdrovende files. Dit fenomeen wordt nog versterkt door het feit dat veel mensen te ver van hun werkplek wonen waardoor ze lange tijd over de snelwegen moeten afleggen.

Toverwoord decentralisatie.

Tal van verkeersexperts hebben er al jaren op gewezen (en doen dat nog altijd) dat deze- voor hen hoofdoorzaak van het fileprobleem- op vrij eenvoudige wijze opgelost zou kunnen worden. Hier luidt het toverwoord: decentralisatie van de dienstensector en de overheidsadministratie.

Door meer ministeries, zowel van de federale als regionale overheid, over het land te verspreiden in plaats van alles in Brussel te concentreren, zouden dagelijks tienduizenden auto's ver van de snelwegen gehouden kunnen worden.

Hoofdkwartieren spreiden.

Grote bedrijven, banken, verzekeringsmaatschappijen, ziekenfondsen e.d. zouden hun hoofdkwartieren eveneens over het land kunnen verspreiden in plaatst van in Brussel bijeen te hokken. De tijd van de uitwisseling van papieren documenten heeft immers al geruime tijd plaats gemaakt voor het e-mailtijdperk, maar de voordelen daarvan worden nog te weinig benut.

“Teletijdperk”.

Ontwikkeling van e-mail maakt het ook mogelijk vele tienduizenden mensen thuis (telewerk) te laten werken. Deze ontwikkeling van e-mail maakt het ook mogelijk vele tienduizenden mensen thuis (telewerk) te laten werken. Zelfs de Europese instellingen (te beginnen met de Europese Commissie) zouden voor heel wat van hun diensten dat voorbeeld kunnen volgen zodat ook hun personeel niet elke dag urenlang in de files staat. Bovendien is er ook nog altijd het openbaar vervoer als alternatief voor het geval bovengenoemde oplossingen als decentralisatie en telewerk nog geen of onvoldoende soelaas bieden.

Weerstand overwinnen.

Om te bereiken, dat de dagelijkse volksverhuizingen over de snelwegen worden verminderd, is in de eerste plaats een mentaliteitswijziging vereist bij de automobilist/werknemer/ambtenaar. Maar ook bij de werkgevers en vakbonden. Vooral de vakbondsleiders staan huiverig tegenover massaal telewerk omdat ze vrezen daardoor de greep op hun achterban te verliezen.

Werkgevers zijn positiever.

De werkgevers van hun kant staan positiever tegenover telewerk, maar dan wel met ingebouwde garanties dat het systeem hun bedrijven geen schade berokkent. Natuurlijk moet er ook een oplossing worden gevonden voor de kosten van thuiswerk (computerapparatuur e.d.), maar dat is een gezamenlijke taak voor overheid, bedrijven, organisaties en vakbonden.

Vlaamse minister Hilde Crevits, die verantwoordelijk is voor het wel en wee van de Vlaamse wegen, is zich bewust van het fileprobleem. Op de drukke Brusselse Ring kan volgens haar veel worden opgelost met een betere verkeersstroom "Maar er bestaat geen mirakeloplossing voor", zo reageert ze op het Amerikaanse onderzoek. Wegen bijbouwen, zoals verschillende experts steeds maar weer herhalen als het fileprobleem weer eens de krantenkolommen haalt, ziet zij niet zitten.
Crevits: "We kunnen niet zomaar extra wegen beginnen aan te leggen. Daarvoor staan er teveel huizen in Vlaanderen." Op de drukke Brusselse Ring kan volgens haar veel worden opgelost met een betere verkeersstroom, bijvoorbeeld door het doorgaand verkeer te scheiden van het lokale verkeer. Crevits meent dat er ook meer werk gemaakt moet worden van meer verkeersveiligheid, want veel files zijn volgens haar het gevolg van een verkeersongeluk.

De verkeersorganisatie verwijst op haar beurt onder meer naar de toename van het recreatieverkeer als reden voor de aangroeiende files.

Column Jan Schils
Week- en dagbladjournalist Jan Schils bericht en duidt al 30 jaar de Europese en Belgische economie en financiën. Onder meer voor transport, energie en milieu.