Nog niet zo héél lang geleden werden mensen met psychiatrische stoornissen opgesloten in een soort gevangenissen ergens ver van de bewoonde wereld. Eenmaal de poort binnengestapt, mocht men zijn verdere levensverwachtingen herleiden tot nul. Sommige van die instellingen bestaan nu nog, zij het dat ondertussen de tralies en muren zijn afgebroken en dat de manier van werken er is op vooruit gegaan.

De grootste verandering is er eigenlijk gekomen toen de 'zorg' voor psychiatrische patiënten overgedragen werd van het departement justitie naar gezondheidszorg. Daar waar deze mensen vroeger beschouwd werden als gevaarlijke criminelen waar geen land mee te bezeilen viel, zag men in dat gek-zijn eigenlijk een ziekte was. Die kijk op het eigenaardige gedrag van dergelijke patiënten had het voordeel dat er nu ook kon genezen worden mits de juiste medische behandeling. Een grote doorbraak in de behandeling van psychiatrische patiënten was de ontdekking van diverse psychofarmaca : het moeilijke en soms rechtuit gevaarlijke gedrag van deze patiënten kon, zeker in het begin, bijna letterlijk met medicatie aan banden gelegd worden. Patiënten werden rustiger, konden beter praten en luisteren en - wat bijzonder belangrijk was - hadden ook minder pijn. Ondertussen was men er namelijk ook achter gekomen dat psychisch ziek zijn gepaard gaat met ernstige pijnen en leed. Het oude gezegde dat 'zot zijn geen zeer doet' was eindelijk achterhaald. Door het gebruik van verfijnde en gedoseerde medicatie werden de psychiatrische ziekenhuizen bijna leefbaar, bijna normaal. Omdat patiënten aanspreekbaar werden en konden uiten wat in hen omging zagen de hulpverleners nieuwe mogelijkheden om de behandeling te optimaliseren. De psychotherapie was geboren en kreeg navolging vanuit allerlei andere disciplines : ergotherapie, groepstherapie, gezinstherapie, ...

Psychiatrie en anti-psychiatrie

De medicatie en therapie hebben er in de jaren zestig toe geleid dat de grote, gesloten psychiatrische ziekenhuizen hadden afgedaan. Het feit dat de gezondheidszorg psychisch zieke mensen kon genezen, leidde ertoe dat - maatschappelijk gezien - het opbergen van die mensen niet meer verantwoord was. De schrik verdween stilaan en de muren werden gesloopt.
Meer zelfs: zowel in Amerika, als wat later in Europa, werden volledige instellingen met de grond gelijk gemaakt en vervangen door ambulante voorzieningen voor geestelijke gezondheidszorg. De psychiatrische patiënt woonde dan - zoals iedereen - in zijn eigen huis of in kleine leefgemeenschappen her en der over de stad verspreid. Het euforisch geloof in de therapie en de medicatie heeft er in sommige landen toe geleid dat de hervormingen té drastisch zijn doorgevoerd. Men vergat dat niet alle psychiatrische patiënten even vatbaar waren voor die nieuwe behandelingen. Sommige politici beschouwden de afbouw van de psychiatrische ziekenhuizen daarenboven als een financieel interessante operatie.

Diversificatie en integratie
In België liep het gelukkig allemaal niet zo'n vaart en hebben de beleidsverantwoordelijken en hulpverleners, vooral in de jaren 70, baanbrekend werk verricht. De belangrijkste stap in de goede richting was de erkenning en subsidiëring van de enkele, toenmalige 'dispensaria voor geesteshygiëne', voor de gelegenheid herdoopt in centra voor geestelijke gezondheidszorg (1975). In een gewoon huis in de rij staan nu psychiater, psycholoog en maatschappelijk werker, meestal gespecialiseerd in psychotherapie, ter beschikking van iedereen die zich zorgen maakt over zijn of haar geestelijke gezondheid. Per jaar komen momenteel meer dan 50.000 mensen in behandeling bij één van de medewerkers in een van de 84 centra voor geestelijke gezondheidszorg.
Tien jaar geleden werden, in het kader van de afbouw van het aantal psychiatrische ziekenhuisbedden, aan dit zorgaanbod nog twee nieuwe soorten van hulpverlening toegevoegd: de psychiatrische verzorgingstehuizen en de initiatieven voor beschut wonen voor psychiatrische patiënten. De psychiatrische verzorgingstehuizen sluiten nog het meest aan bij de werking van de psychiatrische ziekenhuizen. Nieuw is evenwel dat het gaat om kleinere, zeg maar humanere leefgemeenschappen, die min of meer verwijderd liggen van het ziekenhuis. Patiënten die hier verblijven zijn veelal 'uitbehandeld' en té ziek om een kans te maken om het in deze maatschappij nog waar te maken. Helemaal anders gaat het eraan toe in de initiatieven voor beschut wonen, die - volledig los van de ziekenhuizen - een min of meer normale woonst verschaffen voor psychiatrische patiënten. Ondertussen kunnen die mensen zo nodig nog een behandeling volgen, gaan ze werken of brengen ze hun dagen door - in meer beschermde ateliers of centra - met zinvolle activiteiten.
De geestelijke gezondheidszorg heeft zich, in al zijn verscheidenheid, de laatste jaren nog verder gespecialiseerd ten aanzien van specifieke doelgroepen en problemen. Zo bestaat er momenteel specifieke geestelijke gezondheidszorg voor kinderen, adolescenten, volwassenen en ouderen. Voor verslavingsproblemen (alcohol-, drugs-, medicatie- en gokverslaving), migranten en vluchtelingen, chronisch psychiatrische patiënten, specifieke stoornissen zoals angsten, neuroses, schizofrenie, depressies, ... bestaan specifieke zorgpakketten. In de centra voor geestelijke gezondheidszorg heeft men zich daarenboven de laatste jaren, naast een meer algemeen zorgaanbod, specifiek toegelegd op die verslavingsproblematiek, maar ook op de preventie van zelfmoord(pogingen), de hulpverlening bij (seksuele) kindermishandeling en de hulpverlening aan daders van o.a. seksuele misdrijven.

Plannen voor de toekomst

Niet alleen door het feit dat het hebben van een psychisch probleem meer en meer maatschappelijk wordt erkend en geaccepteerd, maar ook door de angstwekkende toename van het aantal problemen kan de geestelijke gezondheidszorg eigenlijk de vraag niet meer volgen.
De Landsbond van Onafhankelijke Ziekenfondsen wil mee richting geven aan de nieuwe ontwikkelingen binnen de geestelijke
gezondheidszorg:

België telt momenteel...
67 psychiatrische ziekenhuizen
67 psychiatrische afdelingen van algemene ziekenhuizen
41 psychiatrische verzorgingstehuizen
96 initiatieven voor beschut wonen

Het aantal psychiaters en psychotherapeuten is niet te tellen, en voornamelijk deze laatste groep groeit iedere dag aan.

Bron: Profiel (Onafhankelijk Ziekenfonds)