Het gebruik van medicatie onder senioren is een belangrijke gezondheidskwestie. Naarmate mensen ouder worden, neemt de kans toe op chronische aandoeningen, wat leidt tot een verhoogd gebruik van verschillende geneesmiddelen. 

Relevante cijfers en evolutie van medicijngebruik

Volgens recente cijfers van het Belgische Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (RIZIV), gebruikt bijna 70% van de senioren in Vlaanderen dagelijks minstens één geneesmiddel. Uit onderzoek blijkt dat bijna 60% van de senioren meer dan vijf verschillende medicijnen inneemt. Deze cijfers laten een stijgende trend zien in het medicijngebruik onder ouderen, wat deels te wijten is aan een vergrijzende bevolking en een toename van chronische ziekten. De vergrijzing van de bevolking in Vlaanderen leidt ertoe dat steeds meer ouderen te maken krijgen met chronische aandoeningen zoals diabetes, hart- en vaatziekten en artritis, wat het gebruik van medicatie noodzakelijk maakt.

Uit data blijkt dat het aantal voorschriften voor oudere volwassenen jaarlijks toeneemt. Dit is niet alleen een gevolg van een groeiend aantal senioren, maar ook van verbeterde medische technologieën en behandelingen die langer leven mogelijk maken. Hoewel dit positief is, brengt het ook uitdagingen met zich mee op het gebied van medicatieveiligheid en -beheer. 

Regelmatige evaluatie van medicatiegebruik door zorgverleners is essentieel om ervoor te zorgen dat patiënten de juiste medicijnen in de juiste doseringen krijgen voorgeschreven.

Voornaamste medicijnen en kwalen

De meest voorgeschreven medicijnen bij senioren in Vlaanderen zijn gericht op de behandeling van:

Hart- en vaatziekten: Hart- en vaatziekten blijven een van de grootste gezondheidsproblemen onder ouderen. Geneesmiddelen zoals bloeddrukverlagers (bijvoorbeeld ACE-remmers en bètablokkers), cholesterolverlagers (zoals statines), en bloedverdunners (bijvoorbeeld warfarine en aspirine) zijn essentieel voor het beheersen van deze aandoeningen. 

Het regelmatig gebruik van deze medicijnen helpt complicaties zoals hartaanvallen en beroertes te voorkomen, maar vereist ook nauwgezette monitoring vanwege mogelijke bijwerkingen zoals bloedingen en spierpijn.

Diabetes: Diabetes is een andere veelvoorkomende chronische aandoening bij senioren. De behandeling omvat vaak insuline en orale antidiabetica zoals metformine. Het beheer van diabetes vereist een strikte naleving van medicatieregimes om complicaties zoals neuropathie, nierziekte en cardiovasculaire problemen te voorkomen. 

Aangezien diabetes vaak samengaat met andere aandoeningen, moeten artsen voorzichtig zijn met medicatie-interacties en bijwerkingen.

Neurologische problemen: Met het ouder worden, nemen neurologische problemen zoals dementie, Parkinson en slaapstoornissen toe. Geneesmiddelen zoals slaapmiddelen (bijvoorbeeld benzodiazepines), antidepressiva, en antipsychotica worden vaak voorgeschreven. 

Hoewel deze medicijnen kunnen helpen bij het beheren van symptomen, brengen ze ook risico's met zich mee zoals sedatie, verhoogd valrisico en verslaving. Een zorgvuldige balans tussen voordelen en risico's is cruciaal.

Pijnbestrijding: Chronische pijn, veroorzaakt door aandoeningen zoals artritis en rugklachten, is een veelvoorkomend probleem bij senioren. Pijnstillers (zoals paracetamol en opioïden) en ontstekingsremmers (zoals NSAID's) worden vaak voorgeschreven. 

Langdurig gebruik van deze medicijnen kan echter leiden tot bijwerkingen zoals maagzweren, nierproblemen en afhankelijkheid. Alternatieve therapieën en een multidisciplinaire aanpak kunnen hierbij ondersteunend werken.

Gevaren van verkeerd gebruik van medicatie

Uit een onderzoek van de universiteiten van Gent en Leuven, gepubliceerd in het British Journal of Clinical Pharmacology, blijkt dat senioren vaak verkeerde of te weinig medicatie voorgeschreven krijgen. Dit verhoogt het risico op vroegtijdig overlijden of ziekenhuisopname aanzienlijk. De studie onderzocht het geneesmiddelengebruik van ruim 500 actieve senioren van 80 jaar of ouder die niet in een rusthuis verbleven en koppelde dit aan het aantal overlijdens en ziekenhuisopnames gedurende een periode van 18 maanden.

Enkele opvallende bevindingen:

• Polyfarmacie: Bijna 60% van de onderzochte senioren nam meer dan vijf verschillende geneesmiddelen. Polyfarmacie verhoogt de kans op bijwerkingen en interacties tussen medicijnen, wat kan leiden tot ernstige gezondheidsproblemen.
• Onderbehandeling: 67% van de senioren kreeg niet de benodigde geneesmiddelen voorgeschreven. Bijvoorbeeld, een kwart van de patiënten met hartfalen ontving geen ACE-remmers, en een ander kwart van de patiënten met hart- en vaatziekten kreeg geen bloedverdunners.
• Verkeerde medicatie: 56% gebruikte verkeerde geneesmiddelen. Dit omvatte vaak het langdurig gebruik van benzodiazepines (meer dan vier weken), wat kan leiden tot afhankelijkheid en verhoogd valrisico.

De risico's van verkeerd medicijngebruik zijn aanzienlijk. Het niet naleven van voorgeschreven medicatieregimes kan leiden tot verergering van de aandoening, verhoogde ziekenhuisopnames en zelfs vroegtijdig overlijden. Het is essentieel dat zorgverleners regelmatig de medicatielijsten van senioren herzien en eventuele ongepaste of onnodige medicijnen aanpassen.

Risico's van onder- of verkeerd geneesmiddelengebruik

De gevolgen van het niet innemen van de juiste medicatie zijn ernstig:

• Ondergebruik: Senioren die noodzakelijke medicijnen niet innamen, hadden een aanzienlijk hogere kans op overlijden (tot drie keer hoger) en ziekenhuisopname. Voor elk niet ingenomen geneesmiddel nam de kans op overlijden met 39% toe en de kans op hospitalisatie met 26%. Deze cijfers benadrukken het belang van naleving van medicatieregimes om ernstige gezondheidscomplicaties te voorkomen.
• Verkeerd gebruik: Het gebruik van verkeerde medicijnen verhoogde de kans op hospitalisatie maar had geen directe invloed op de sterftecijfers. Dit betekent dat terwijl verkeerd gebruik niet direct levensbedreigend kan zijn, het toch kan leiden tot ernstige gezondheidscomplicaties en een verminderde kwaliteit van leven.

De complexiteit van medicijnbeheer bij senioren vereist een nauwe samenwerking tussen patiënten, zorgverleners en apothekers. Regelmatige medicatiebeoordelingen en educatie over het belang van juiste medicatie-inname kunnen helpen bij het verminderen van risico's en het verbeteren van de algehele gezondheid van senioren.

Is er sprake van overmedicatie?

Overmedicatie, of polyfarmacie, is een groeiend probleem onder senioren. Polyfarmacie verhoogt het risico op bijwerkingen en interacties tussen medicijnen. Het is essentieel dat artsen regelmatig de medicatielijsten van senioren herzien en de noodzaak van elke medicatie evalueren om onnodige voorschriften te vermijden.

Polyfarmacie kan leiden tot een vicieuze cirkel van medicijngebruik: een medicijn veroorzaakt een bijwerking, waarvoor een ander medicijn wordt voorgeschreven, wat weer tot nieuwe bijwerkingen kan leiden. Dit proces kan de gezondheid van senioren ernstig ondermijnen en hun kwaliteit van leven aantasten. Een multidisciplinaire benadering, waarbij artsen, apothekers en verpleegkundigen samenwerken, is cruciaal om overmedicatie te voorkomen.

Gevaren van bepaalde medicatie niet nemen

Het niet innemen van voorgeschreven medicatie kan leiden tot verergering van ziektes en complicaties. Bijvoorbeeld, het niet nemen van bloedverdunners bij hart- en vaatziekten kan leiden tot een verhoogd risico op beroertes en hartaanvallen. Evenzo kan het overslaan van diabetesmedicatie leiden tot ernstige complicaties zoals diabetische ketoacidose of hypoglykemie.

Daarnaast kunnen sommige medicijnen, zoals antibiotica, resistentieproblemen veroorzaken als ze niet correct worden ingenomen. Dit kan niet alleen de behandeling van de huidige infectie bemoeilijken, maar ook toekomstige infecties moeilijker te behandelen maken. Educatie van patiënten over het belang van het naleven van medicatieregimes en de mogelijke gevolgen van non-compliance is essentieel.

Pro en contra van alternatieve medicatie

Alternatieve medicatie, zoals kruidenremedies en homeopathie, worden soms overwogen door senioren. Hoewel sommige alternatieve therapieën voordelen kunnen bieden, is het belangrijk om ze kritisch te evalueren:

• Pro: Alternatieve medicatie kan minder bijwerkingen hebben en is vaak van natuurlijke oorsprong. Sommige patiënten melden verbeteringen in hun welzijn en symptomen bij het gebruik van alternatieve behandelingen zoals acupunctuur, chiropractie, en kruidenremedies. Deze behandelingen kunnen vooral nuttig zijn als aanvullende therapieën naast conventionele medicatie.
• Contra: Er is vaak een gebrek aan wetenschappelijke onderbouwing voor de effectiviteit van alternatieve medicatie. Bovendien kunnen sommige alternatieve behandelingen interacties hebben met reguliere medicijnen, wat kan leiden tot onverwachte bijwerkingen of verminderde effectiviteit van de voorgeschreven medicijnen. Het is cruciaal dat senioren hun arts raadplegen voordat ze alternatieve behandelingen proberen om mogelijke interacties en bijwerkingen te vermijden.

De keuze voor alternatieve medicatie moet zorgvuldig worden overwogen, met een goed begrip van de mogelijke voordelen en risico's. Zorgverleners moeten openstaan voor gesprekken over alternatieve therapieën en patiënten begeleiden bij het maken van geïnformeerde beslissingen.

Conclusie

Het gebruik van medicatie bij senioren in Vlaanderen is complex en vereist zorgvuldige monitoring. Het is belangrijk dat zowel zorgverleners als patiënten zich bewust zijn van de risico's van verkeerd medicijngebruik, ondergebruik, en overmedicatie. Regelmatige evaluaties en communicatie tussen arts en patiënt kunnen helpen om de medicamenteuze behandeling te optimaliseren en de gezondheid en levenskwaliteit van senioren te verbeteren.

De implementatie van een goede beoordeling van de medicatie en het nabij opvolgen van de patiënten kan een significante impact hebben op het verbeteren van de medicatieveiligheid. Door samen te werken, kunnen zorgverleners en patiënten de uitdagingen van medicijngebruik bij ouderen beter beheersen en een gezondere toekomst bevorderen.

Stefaan Van Laere