Online krijgen we steeds vaker het gevoel dat we meteen moeten beslissen. Denk aan een veiling die aftelt, een webshop die meldt dat nog drie mensen hetzelfde product bekijken of een boekingsite die zegt dat er nog maar twee kamers vrij zijn in het hotel. Zulke signalen creëren een gevoel van urgentie en zetten ons onder druk, maar zijn niet noodzakelijk misleidend. Een trein vertrekt nu eenmaal op een vast tijdstip en tickets voor een evenement kunnen wel degelijk uitverkocht raken. Toch is het nuttig om te begrijpen hoe websites en apps een gevoel van haast creëren en welke technieken ze daarbij gebruiken. Daardoor kun je bewuster kiezen en voorkomen dat je onder druk een beslissing neemt over je tijd, geld of persoonsgegevens.
Een livebeeld voelt dringender aan
Een gewone webpagina wacht tot jij verder klikt. Jij zit dus in de regiestoel en beslist wat er gebeurt. Dat geeft je een gevoel van controle en voldoende tijd om de opties te vergelijken en rustig een beslissing te nemen. In een liveomgeving verloopt dat helemaal anders. De presentator praat bijvoorbeeld verder, de klok telt af en die ene korting krijg je enkel als je nú beslist. Daardoor kan even nadenken aanvoelen alsof je iets mist. De tijdsdruk zorgt er dan voor dat je beslissingen neemt die je anders misschien niet had genomen. Dat effect zie je bij online veilingen, verkoopuitzendingen en digitale spellen. Het live-element wekt bovendien een gevoel van aanwezigheid op. Dat maakt afstand nemen soms nog moeilijker.
De vormgeving stuurt je blik
Ook kleuren, knoppen en meldingen beïnvloeden waar je aandacht naartoe gaat. De knop om door te gaan is vaak groot en opvallend, terwijl voorwaarden of de mogelijkheid om te weigeren minder zichtbaar zijn. Onderzoekers noemen zulke sturende ontwerpen dark patterns: misleidende ontwerptechnieken die gebruikers bewust naar een bepaalde keuze leiden. Dat effect is ook experimenteel aangetoond. In grootschalige Amerikaanse experimenten bleken deelnemers bij mild toegepaste dark patterns meer dan twee keer zo geneigd om zich voor een twijfelachtige dienst in te schrijven. Bij agressievere technieken was die kans bijna vier keer zo groot. Vooral verborgen informatie en ontwerpen die het weigeren of annuleren moeilijker maakten, bleken uiterst effectief.
Een Europese controle van 399 webshops bevestigde dat zulke technieken veel voorkomen: 148 websites gebruikten minstens één onderzocht patroon. Bij 54 websites werd één keuze visueel bevoordeeld en 42 websites gebruikten een misleidende aftelklok. Niet iedere opvallende knop of tijdsmelding is uiteraard misleidend, maar deze zogeheten sweep toonde aan dat zulke technieken wel degelijk voorkomen.
Weinig bedenktijd tussen twee spelronden
Bij online kansspelen komen verschillende vormen van tijdsdruk samen. De beperkte inzetduur en het snelle opeenvolgen van spelronden zijn deels eigen aan het spelverloop. Dat maakt deze elementen op zichzelf niet verboden. Meer nog: precies omdat ze eigen zijn aan kansspelen, brengen ze financiële en verslavingsrisico’s met zich mee. Daarom moeten vergunde aanbieders in België en Nederland voldoen aan regels die spelers moeten beschermen.
Bij live roulette bijvoorbeeld zie je een croupier via een videostream, terwijl je slechts gedurende een beperkte periode kunt inzetten. Zodra die tijd voorbij is, draait het wiel en begint kort daarna een nieuwe ronde. Door dat vaste ritme blijft er tussen twee spelronden weinig tijd over om de risico’s rustig af te wegen of te beslissen om te stoppen.
De aanwezigheid van een echte croupier verandert niets aan de wiskunde van roulette. Een Europees roulettewiel telt 37 mogelijke uitkomsten: de nummers 1 tot en met 36 en de groene nul. Een inzet op rood wint bij 18 nummers, maar verliest bij de 18 zwarte nummers en de nul. De kans op verlies bedraagt daardoor 19 op 37, tegenover 18 op 37 voor winst. Omdat een winnende inzet op rood slechts één keer de inzet als winst oplevert, heeft het casino over een groot aantal spelronden een gemiddeld voordeel van ongeveer 2,7 procent.
Het is dus geen hogere wiskunde: door de aanwezigheid van de groene nul is de kansverdeling in het voordeel van het casino. Je kans op verlies is groter dan de kans op winst. De combinatie van een hoog speltempo, livebeelden en snel opeenvolgende inzetmogelijkheden maakt rationeel denken echter moeilijk en kan de drempel verlagen om opnieuw een inzet te plaatsen.
Voorkom een overhaaste beslissing
Wat kun je doen wanneer je online onder tijdsdruk wordt gezet? Geef er niet meteen aan toe en neem een korte pauze. Vaak is zo’n korte onderbreking voldoende om opnieuw zelf de regie te nemen. Bij een aankoop kun je het product even in je winkelmand laten liggen en later terugkomen. Ondertussen doe je onderzoek naar prijzen bij andere aanbieders, want die kunnen sterk verschillen. Bij een veiling is dit minder eenvoudig. Dan helpt het om vooraf een maximumbedrag te bepalen. Bij kansspelen is het verstandig om vooraf zowel een tijdslimiet als een bedrag vast te leggen dat je kunt missen. Stop met spelen zodra je het vastgelegde bedrag hebt uitgegeven of de tijdslimiet hebt bereikt.
Wie merkt dat gokken moeilijk te stoppen is, kan dag en nacht gratis terecht bij S.O.S. Gokken via 0800 35 777. Je kunt bij de Kansspelcommissie ook een vrijwillig toegangsverbod aanvragen.