Giftige planten zijn planten waarvan het innemen van een betrekkelijk kleine hoeveelheid zaad, wortel, blad, stengel, vrucht of sap inwendig of uitwendig schade kan toebrengen aan het menselijk of dierlijk organisme.
Vage omschrijving
Met opzet is deze omschrijving zeer vaag en breed gehouden: de zinsnede ‘een betrekkelijk kleine hoeveelheid’ om te vermijden dat bijvoorbeeld appels, pruimen, perziken en abrikozen als giftige vruchten worden aangezien.
Zoals bekend zijn deze vruchten niet ongezond, maar toch bevatten hun pitten zeer geringe hoeveelheden (sporen) van een blauwzuurverbinding (cyanogeen glycoside). Zou men veel van deze pitten eten, dan riskeert men een blauwzuurvergiftiging. In de wetenschappelijke literatuur is zelfs melding gemaakt van sterfgevallen veroorzaakt door het eten van abrikozen-, perzik- en appelpitten!
Grote variatie
De aard en de schadelijkheid van plantaardige giftige stoffen variëren voor elke plantensoort, evenals hun aanwezigheid in de plant. Bij bepaalde soorten komen de toxische producten in de gehele plant voor; bij andere zijn zij geconcentreerd in één of meer organen (bijvoorbeeld bessen, bladeren, wortels).
De giftigheidsgraad van een plant is mede afhankelijk van haar standplaats (o.a. de hoogte), klimaatfactoren (zoals licht, warmte, vochtigheid), groeiseizoen, bodemsoort, bemesting, plantenvariëteit en ouderdom. Sommige planten zijn onschadelijk, tenzij zij met schimmels zijn besmet (bv. dolik).
Complexe mix van factoren
Wat de gevoeligheid van mens of dier betreft, speelt een complex van factoren een rol. De leeftijd van het slachtoffer is belangrijk. In het algemeen geldt: hoe jonger, hoe gevoeliger. De specifieke reacties van de individuen die met giftige planten in aanraking komen, zijn uiteenlopend. Sommige personen zijn gevoelig voor sleutelbloemen, anderen zijn dat niet of nauwelijks.
De toestand van het giftige plantenmateriaal (gedroogd, gekookt, gekauwd, geplet, als thee) is eveneens belangrijk, want sommige stoffen komen pas vrij na kauwen of pletten, terwijl andere na koken, drogen of verhitten juist ongevaarlijk worden. Zo zijn rauwe bonen zwak giftig, gekookte bonen helemaal niet.
Of giftige planten in de praktijk ook werkelijk gevaar zullen opleveren is in veel gevallen afhankelijk van hun smaak en geur. Scherp smakende, verse boterbloemen worden doorgaans niet in grote hoeveelheden (door bijvoorbeeld koeien) gegeten. Veel hangt ten slotte af van de dosis gif, want nog steeds geldt wat de Zwitserse geneesheer-alchemist Theophrastus Bombastus von Hohenheim (1493-1541), ook Paracelsus genaamd, ooit schreef: 'Alle Dinge sind Gift, und nichts ist ohne Gift; allein die Dosis macht, dass ein Ding kein Gift ist.' (‘Alle stoffen zijn gif, en geen enkele is zonder gif; alleen de dosis bepaalt of een stof geen gif is.’)
Soms ook geneeskrachtig
Vele giftige stoffen bezitten toch ook een geneeskrachtige werking, indien zij althans in minieme (therapeutische) dosis worden toegediend.
Een bekend voorbeeld is dat van atropine, een alkaloïdegif dat in wolfskers voorkomt. Oogartsen gebruiken atropine om de oogpupillen van hun patiënten te verwijden, om daarna een netvliesonderzoek te kunnen verrichten.
Men past het ook toe om spierkrampen van het maag-darmkanaal op te heffen en als tegengif bij vergiftigingen door sommige onkruidverdelgers. Een ander voorbeeld is digitoxine, dat als giftige hartglycoside in vingerhoedskruid wordt aangetroffen. Digitoxine is echter ook een geneesmiddel (cardiotonicum) ter bestrijding van bepaalde chronische hartziekten. In deze gevallen spreekt men niet meer van giftige, maar van fysiologisch actieve stoffen of werkzame bestanddelen, waardoor de betrekkelijkheid van het begrip giftigheid meteen duidelijk wordt.
Uit: Nieuwsbrief 1 (2011) van de vzw De Vrienden van het Schoolmuseum (De Wereld van Kina) (zie: https://dewereldvankina.stad.gent/vzw).
Meer info in:
De Cleene, M. (2015): Risicoplanten voor dieren (Academia Press, 2015)
De Cleene, M. (2016): Giftige bloemen en planten (Garant, 2016)
Disclaimer
De informatie in dit artikel is bedoeld als algemene, onafhankelijke duiding en kan persoonlijk of professioneel advies niet vervangen. Voor onze wetenschappelijke artikels baseren we ons steeds op betrouwbare bronnen en de laatste beschikbare inzichten. Bij vragen over je gezondheid, financiële situatie of andere belangrijke beslissingen neem je best contact op met een bevoegde professional.
