Het is vandaag de dag maar weinig bekend, maar dieren konden vroeger naar de rechtbank worden gesleept en veroordeeld tot straffen, onder meer tot de doodstraf. Vandaar dat we in deze nieuwsbrief eventjes stil blijven staan bij dit toch merkwaardig fenomeen.
Het verschil tussen dierenprocessen en dierenrechten
Men moet een onderscheid maken tussen dierenprocessen en dierenstraffen.
Dierenstraffen
Dierenstraffen werden uitgesproken door burgerlijke rechtbanken die de doorstraf kunnen uitspreken voor feiten waarbij een mens omkwam. Het ging dan meestal om huisdieren, koeien, stieren, varkens, ezels of paarden die van doodslag werden beschuldigd.
Dierenprocessen
Dierenprocessen werden uitgevoerd voor kerkelijke rechtbanken waarbij meestal overgegaan werd tot exorcisme of excommunicatie of het uitspreken van een vervloeking (‘anathema sit’ = ‘die zij vervloekt’). Het gaat hier vaak om ratten, muizen en insecten die een plaag waren op boomgaarden, wijngaarden en gewassen.
Gearresteerde huisdieren
Huisdieren konden net als andere leden van het huishouden worden gearresteerd, opgesloten, veroordeeld en geëxecuteerd.
Insecten en knaagdieren
Insecten en knaagdieren kon men niet arresteren of opsluiten. Daarom was het nodig de bovennatuurlijke functies te gebruiken die de Kerk kon bieden.
De enige doenbare methode om de ravages die deze dieren aanbrachten te doen stoppen was – dacht men - een bezwering en vervloeking door een priester. Het was gebruikelijk enkele van deze dieren voor de kerkelijke rechtbank te brengen en ze plechtig te doden, terwijl hun vervloeking werd voorgelezen.
Vanaf de 13de eeuw
Dierenprocessen zijn aantoonbaar in de 13de eeuw in Frankrijk, tegen het einde van de 14de eeuw in Sardinië, in de 15de eeuw voor de eerste maal in Vlaanderen, en sinds de tweede helft van de 16de eeuw in de Nederlanden, Duitsland, Italië en Zweden.
De overgrote meerderheid van de gevallen betrof Frankrijk, in Duitsland zijn er een drietal gevallen bekend, in Vlaanderen en de Nederlanden vijf en in Engeland slechts twee.
Mollen
De eerste excommunicatie van dieren zou op mollen geweest zijn, in 825 in de Aostavallei. De laatste veroordeling in terechtstelling zou in Délémont (Zwitserland) hebben plaatsgehad in 1902.
Anderzijds is het tot vandaag nog zo dat een hond die een kind heeft aangevallen een spuitje krijgt. Een zachtere vorm van terechtstelling dus, zonder enig proces.
Uit: Nieuwsbrief 1 (2009) van de vzw De Vrienden van het Schoolmuseum (De Wereld van Kina) (zie: https://dewereldvankina.stad.gent/vzw).
Tekening: Mario De Timmerman
Literatuur:
Evans, E. (1906) The Criminal Prosecution and Capital Punishment of Animals. 348 pp. William Heinemann, London.
Anoniem (1939): Handwörterbücher des deutschen Aberglaubens. 10 banden. Mult pp. Bd 8: Tierprozess. Walter De Gruyter & Cie, Berlin/Leipzig.
De Cleene, M. & J.-P. De Keersmaeker (2015): Compendium van dieren als dragers van cultuur. Dierenprocessen. pp. 59-67.
