Parkinson gaat meestal langzaam vooruit. Toch kan iemand die gisteren nog zelfstandig door het huis liep, vandaag plots nauwelijks uit zijn stoel raken. Soms nemen de trillingen sterk toe, blokkeren de voeten of ontstaat er onverwachte verwardheid.

Dat is bijzonder beangstigend. Voor de persoon zelf, maar ook voor de partner en de familie. Toch betekent zo’n plotse achteruitgang niet automatisch dat de ziekte definitief een nieuwe fase heeft bereikt.

Wanneer Parkinson in enkele uren of dagen duidelijk erger wordt, is er vaak een concrete aanleiding. Een infectie, een gemiste dosis medicatie, uitdroging, verstopping, slaaptekort of een ziekenhuisopname kan het kwetsbare evenwicht plots verstoren.

Plots veel erger? Wacht niet zomaar af

Parkinson gaat normaal geleidelijk achteruit. Kan iemand binnen enkele uren of dagen plots moeilijker bewegen, slikken of denken? Neem dan contact op met de huisarts, neuroloog of Parkinsonverpleegkundige. Bij ernstige of levensbedreigende klachten bel je 112.

“Gisteren lukte het nog, vandaag niet meer”

Stel je voor. Jan, 74, leeft al enkele jaren met Parkinson. Hij beweegt trager en heeft soms moeite om op gang te komen, maar thuis trekt hij nog behoorlijk zijn plan.

Op een ochtend lukt het hem plots niet meer om uit bed te komen. Zijn benen voelen stijf, zijn voeten lijken aan de vloer gekleefd en tijdens het ontbijt weet hij niet goed welke dag het is.

Zijn partner denkt meteen het ergste: is de ziekte ineens zo sterk verergerd?

Maar Parkinson verandert normaal niet van de ene dag op de andere. Bij zo’n abrupte achteruitgang moet daarom eerst naar een andere verklaring worden gezocht.

Een kwetsbaar evenwicht

In de hersenen van mensen met Parkinson wordt steeds minder dopamine aangemaakt. Die stof is belangrijk voor het regelen van bewegingen, maar speelt ook een rol bij aandacht, stemming en andere functies.

Medicijnen zoals levodopa vullen het tekort gedeeltelijk aan. Daardoor kan een nieuw evenwicht ontstaan. Dat evenwicht blijft echter kwetsbaar.

Een infectie, koorts, pijn, stress of verandering in de medicatie kan voldoende zijn om de klachten plots veel erger te maken. Het lichaam heeft minder reserve om zo’n extra belasting op te vangen.

De achteruitgang kan zich op verschillende manieren tonen:

• veel meer stijfheid;
• plots moeilijker stappen;
• blokkeren of ‘bevriezen’ tijdens het lopen;
• meer trillen;
• niet meer zelfstandig kunnen rechtstaan;
• herhaaldelijk vallen;
• extreme vermoeidheid;
• verwardheid of hallucinaties;
• nieuwe slikproblemen.

Het gaat dus niet alleen om bewegen. Ook een plotse verandering in gedrag, alertheid of helderheid kan een alarmsignaal zijn.

Mogelijke oorzaken in één oogopslag

1. Een infectie die nauwelijks opvalt

Een infectie is een belangrijke mogelijke oorzaak van een plotse terugval. Vooral urineweginfecties en luchtweginfecties komen geregeld voor.

Bij oudere mensen zijn de klassieke symptomen niet altijd duidelijk aanwezig. Iemand hoeft dus niet noodzakelijk hoge koorts te hebben of pijn te voelen bij het plassen.

Soms zijn de eerste signalen heel anders:

• plots verward zijn;
• ongewoon slaperig worden;
• minder eten of drinken;
• niet meer zelfstandig kunnen rechtstaan;
• opvallend meer trillen;
• plots vaker vallen;
• veranderingen bij het plassen;
• nieuwe of toegenomen incontinentie.

De arts kan onderzoeken of er inderdaad sprake is van een infectie en welke behandeling nodig is. Antibiotica helpen alleen bij bepaalde bacteriële infecties en mogen niet op eigen initiatief worden ingenomen.

2. Parkinsonmedicatie komt heel precies

Voor veel mensen met Parkinson is niet alleen de dosis belangrijk. Ook het exacte tijdstip waarop de medicatie wordt ingenomen, kan een groot verschil maken.

Wanneer een dosis te laat wordt genomen, kan de werking tijdelijk verminderen. Dan ontstaat een zogenaamde off-periode. De persoon wordt stijver, beweegt veel trager, kan moeilijker spreken of raakt niet meer uit zijn stoel.

Bij sommige patiënten kan een vertraging van een halfuur al klachten veroorzaken. Dat maakt Parkinsonmedicatie tijdkritisch. Ook tijdens een ziekenhuisopname moet ze volgens het persoonlijke schema worden toegediend.

Controleer bij een plotse terugval daarom:

• Werd een dosis vergeten?
• Werden de pillen later ingenomen dan gewoonlijk?
• Is de dosering onlangs gewijzigd?
• Kan de persoon de medicatie nog goed doorslikken?
• Is er een nieuw geneesmiddel gestart?
• Was er sprake van braken of diarree?
• Is er mogelijk ernstige verstopping?

Geef nooit op eigen initiatief een extra dosis. Verander de medicatie niet en stop ze zeker niet plotseling. Een abrupte onderbreking kan in zeldzame gevallen een ernstige reactie veroorzaken met extreme stijfheid, sufheid en hoge koorts.

3. Niet elk geneesmiddel is geschikt

Sommige geneesmiddelen die vaak worden gebruikt tegen misselijkheid, onrust of verwardheid blokkeren dopamine. Daardoor kunnen ze de symptomen van Parkinson sterk verergeren.

Een bekend voorbeeld is metoclopramide, een middel tegen misselijkheid. Ook bepaalde antipsychotica, waaronder haloperidol, kunnen bij Parkinson problemen veroorzaken.

Welke geneesmiddelen wel geschikt zijn, moet een arts beoordelen. Vermeld daarom bij ieder bezoek aan een arts, apotheker of spoeddienst duidelijk dat de patiënt Parkinson heeft.

Praktische tip

Bewaar een actuele medicatielijst in de portefeuille en op de smartphone. Noteer niet alleen welke medicijnen iemand gebruikt, maar ook de dosering en de exacte innametijden. Meld bij iedere ziekenhuisopname onmiddellijk dat de Parkinsonmedicatie tijdkritisch is.

4. Stress kan de voeten aan de grond nagelen

Veel mensen met Parkinson herkennen het. Thuis lukt het stappen redelijk, maar in een drukke winkel, bij tijdsdruk of tijdens een spannend gesprek blokkeren de benen plots.

Bij angst en stress verandert de lichamelijke spanning. Daardoor kunnen trillen, stijfheid en freezing tijdelijk veel erger worden.

Ook positieve spanning kan een rol spelen. Een familiefeest, een reis of een bezoek aan de arts kan al voldoende zijn om het vertrouwde ritme te verstoren.

Dat betekent niet dat de klachten ‘tussen de oren’ zitten. De lichamelijke reactie is echt. Rust, herkenbare aanwijzingen en een prikkelarme omgeving kunnen helpen.

Worden de klachten plots zeer ernstig of verdwijnen ze niet wanneer de spanning afneemt? Neem dan contact op met een arts.

5. Te weinig drinken, eten of slapen

Een paar slechte nachten of onvoldoende drinken hebben op iedereen invloed. Bij iemand met Parkinson kan het effect veel groter zijn.

Uitdroging kan de bloeddruk doen dalen. Daardoor kan iemand duizelig worden bij het rechtstaan en gemakkelijker vallen. Te weinig drinken kan ook verstopping en verwardheid in de hand werken.

Mogelijke tekenen van uitdroging zijn:

• opvallend weinig plassen;
• donkere urine;
• een droge mond;
• duizeligheid;
• zwakte;
• ongebruikelijke slaperigheid.

Ook slaaptekort kan zorgen voor meer vermoeidheid, slechtere concentratie, prikkelbaarheid en evenwichtsproblemen.

Bovendien kan slecht eten een rol spelen. Bij sommige mensen beïnvloedt eiwitrijke voeding de opname van levodopa. Verander daarom niet zomaar het eetpatroon, maar bespreek aanhoudende problemen met de neuroloog, Parkinsonverpleegkundige of diëtist.

6. Verstopping is meer dan een ongemak

Verstopping komt vaak voor bij Parkinson. De ziekte zelf kan de darmwerking vertragen, maar ook weinig beweging, onvoldoende drinken en bepaalde medicijnen spelen mee.

Wanneer maag en darmen trager werken, kan de opname van Parkinsonmedicatie minder voorspelbaar worden. Daardoor kunnen off-periodes toenemen.

Let op signalen zoals:

• meerdere dagen geen stoelgang;
• buikpijn;
• een opgeblazen gevoel;
• misselijkheid;
• weinig eetlust;
• een plots wisselende werking van levodopa.

Een arts kan beoordelen wat de oorzaak is en welke aanpak veilig is. Gebruik niet langdurig of onbeperkt laxeermiddelen zonder professioneel advies.

7. Waarom een ziekenhuisopname extra risico geeft

Een ziekenhuisopname is voor iemand met Parkinson een ingrijpende gebeurtenis. De omgeving is onbekend, het slaapritme raakt verstoord en medicatie wordt soms op andere tijdstippen gegeven.

Daar komen mogelijk pijn, een operatie, narcose, infectie en nieuwe geneesmiddelen bovenop. Deze combinatie kan de klachten snel doen toenemen.

Een belangrijk risico is delirium, een acute toestand van verwardheid. Iemand kan gedesoriënteerd raken, dingen zien die er niet zijn, gesprekken moeilijk volgen of juist opvallend stil en slaperig worden.

Delirium is niet hetzelfde als dementie. Dementie ontstaat doorgaans geleidelijk, terwijl delirium plots begint en vaak sterk wisselt in de loop van de dag. Het heeft meestal een lichamelijke aanleiding en is dikwijls behandelbaar.

Wie plots verward raakt, is niet noodzakelijk “ineens dement geworden”. Laat altijd onderzoeken wat er aan de hand is.

Ook wanneer de oorzaak wordt behandeld, kan het herstel tijd vragen. Vooral bij kwetsbare ouderen kunnen de gevolgen nog weken merkbaar blijven.

Wanneer neem je dezelfde dag contact op met een arts?

Bel de huisarts, neuroloog of Parkinsonverpleegkundige wanneer iemand binnen enkele uren of dagen duidelijk achteruitgaat.

Doe dat zeker bij:

• een plots sterke toename van stijfheid of trillen;
• nieuwe verwardheid of hallucinaties;
• herhaaldelijk vallen;
• opvallende sufheid;
• koorts of tekenen van een infectie;
• gemiste of niet ingenomen Parkinsonmedicatie;
• nieuwe slikproblemen;
• ernstige verstopping;
• sterk verminderde voedsel- of vochtinname.

Schrijf indien mogelijk op wanneer de verandering begon, welke symptomen je ziet en wanneer de medicatie voor het laatst werd ingenomen. Dat helpt de arts om de situatie sneller te beoordelen.

Wanneer bel je onmiddellijk 112?

Bel 112 bij tekenen van een acute medische noodsituatie, zoals:

• een scheve mond, verlamde arm of plotselinge spraakstoornissen;
• bewustzijnsverlies;
• ernstige ademnood;
• hevige pijn op de borst;
• hoge koorts in combinatie met extreme stijfheid of sufheid;
• niet meer kunnen slikken;
• ernstige verslikking of verstikking;
• een zware val of mogelijk hoofdletsel;
• plotse ernstige verwardheid waardoor de persoon niet meer veilig is.

Ga er niet automatisch van uit dat ieder nieuw symptoom door Parkinson wordt veroorzaakt. Ook iemand met Parkinson kan een beroerte, hartprobleem of andere acute aandoening krijgen.

Wat kun je zelf controleren?

In afwachting van professioneel advies kun je enkele zaken nagaan:

1. Bekijk het medicatieschema

Controleer of alle doses op het juiste tijdstip werden ingenomen. Geef geen extra dosis zonder overleg.

2. Meet de temperatuur

Koorts kan op een infectie wijzen. De afwezigheid van koorts sluit een infectie echter niet uit.

3. Let op drinken en plassen

Ging de persoon minder naar het toilet? Is de urine donker? Drinkt hij of zij opvallend weinig?

4. Denk aan de stoelgang

Ernstige verstopping kan de klachten verergeren en de opname van medicatie beïnvloeden.

5. Controleer nieuwe geneesmiddelen

Noteer alles wat recent werd gestart, ook vrij verkrijgbare middelen en voedingssupplementen.

6. Zorg voor rust en veiligheid

Laat iemand die wankel of verward is niet alleen stappen. Verminder lawaai en andere prikkels. Zorg dat bril en hoorapparaat worden gedragen als die nodig zijn.

Wordt iemand daarna weer de oude?

Dat hangt af van de oorzaak en van de algemene gezondheid van de patiënt.

Wanneer de oorzaak snel wordt gevonden en behandeld, kunnen de klachten opnieuw verminderen. Dat gebeurt echter niet altijd onmiddellijk. Het herstel kan enkele dagen tot meerdere weken duren.

Vooral na een infectie, operatie of delirium bereikt niet iedereen volledig het niveau van voordien. Fysiotherapie, voldoende voeding, veilig bewegen en een nauwkeurig medicatieschema kunnen het herstel ondersteunen.

Een plotse terugval hoeft dus niet definitief te zijn, maar mag ook niet worden onderschat.

Wat onthouden?

Parkinson is doorgaans een langzaam evoluerende ziekte. Een uitgesproken verandering binnen enkele uren of dagen hoort niet zomaar bij het normale ziekteverloop.

Denk onder meer aan:

• een infectie;
• een gemiste of te laat ingenomen dosis;
• een nieuw geneesmiddel;
• uitdroging;
• verstopping;
• slaaptekort;
• pijn of hevige stress;
• een delirium;
• een beroerte of andere acute aandoening.

Soms blijkt de oorzaak relatief eenvoudig te behandelen. Maar snel reageren blijft belangrijk. Achter plotselinge stijfheid, verwardheid of immobiliteit kan een probleem schuilgaan dat dringend medische aandacht nodig heeft.

Bronnen en meer informatie

• Parkinson’s Foundation. Hospitalization and Parkinson’s. Informatie over verslechtering door infecties, stress, wijzigingen in medicatie en ziekenhuisopnames.
  Hospitalization and Parkinson’s
• Parkinson’s Foundation. Hospital Care Standards. Aanbevelingen over tijdkritische Parkinsonmedicatie, mobiliteit, slikproblemen en geneesmiddelen die Parkinsonklachten kunnen verergeren.
  Parkinson’s Foundation Hospital Care Standards
• Parkinson’s UK. Time critical medication and Get It On Time. Informatie over het belang van exacte innametijden en de mogelijke gevolgen van vertraagde medicatie.
  Time critical medication
• Parkinson’s UK. Impact of delirium for people with Parkinson’s in hospital. Informatie over het herkennen en de mogelijke gevolgen van delirium.
  Delirium en Parkinson
• Simonet C. e.a. Emergencies and critical issues in Parkinson’s disease. Wetenschappelijk overzicht van ernstige complicaties, medicatieonderbreking en acute bewegingsproblemen.
  Practical Neurology via PubMed Central
• Brugger F. e.a. Why is there motor deterioration in Parkinson’s disease during systemic infections? Wetenschappelijk overzicht van de invloed van infecties op motorische Parkinsonklachten.
  European Journal of Neurology via PubMed Central
• Williams L. e.a. Acute clinical deterioration in Parkinson’s disease. Klinisch overzicht van plotse achteruitgang, delirium en de risico’s van het abrupt onderbreken van dopaminerge medicatie.
  Australian Journal of General Practice
• Koschel J. e.a. Implications of dopaminergic medication withdrawal in Parkinson’s disease. Wetenschappelijk overzicht van de risico’s van het plots verminderen of stoppen van Parkinsonmedicatie.
  Journal of Neural Transmission via PubMed Central

Dit artikel geeft algemene informatie en vervangt geen persoonlijk medisch advies. Verander of stop Parkinsonmedicatie nooit zonder overleg met een arts. Neem bij een plotse achteruitgang contact op met de huisarts, neuroloog of Parkinsonverpleegkundige. Bel bij een medische noodsituatie 112.