Niet ongelukkig, en toch ontbreekt er iets

Op haar eerste maandag met pensioen werd Marleen om halfzeven wakker.

Niet van de wekker. Die stond voortaan werkloos op het nachtkastje. Ze bleef nog even liggen en luisterde naar de regen tegen het raam.

Nu begint het, dacht ze.

Geen files meer. Geen vergaderingen die een uur duurden en ook in een mail van zes regels hadden gepast. Geen boterhammen boven een toetsenbord.

Ze maakte koffie, las de krant van voor naar achter en wandelde naar de bakker. Tegen tien uur was alles gedaan wat vroeger tot zaterdag moest wachten.

Ze opende de vaatwasser. Die was leeg.

Ze sloot hem weer.

Even later opende ze hem opnieuw.

Om kwart over elf dacht ze eraan een voormalige collega te bellen. Maar die zat natuurlijk op kantoor. Iedereen zat ergens. Alleen zij hoefde nergens te zijn.

Toen haar zus die middag vroeg hoe de eerste pensioendag beviel, antwoordde Marleen opgewekt:

“Heerlijk. Eindelijk tijd voor mezelf.”

Daarna zette ze nog koffie, hoewel ze daar eigenlijk geen zin in had.

Als vrije tijd niet meteen vrij voelt

Misschien herken je iets van Marleen.

Je hebt lang uitgekeken naar meer rust. Minder verplichtingen. Tijd om te reizen, te wandelen, boeken te lezen of eindelijk die kast uit te ruimen waar al vijftien jaar “later” in ligt.

En dan komt die tijd er.

Maar rust en zin zijn niet hetzelfde.

Je kunt een aangename dag hebben en toch ’s avonds denken: Was dit het nu?

Dat is geen ondankbaarheid. Het betekent ook niet dat je terugverlangt naar stress, deadlines of een baas die om 16.47 uur nog “één klein vraagje” heeft.

Er is iets anders veranderd. Iets wat minder zichtbaar is dan je agenda.

Je wordt niet meer automatisch verwacht.

Geluk maakt een dag prettig. Zingeving maakt dat je terugkomt

Geluk zit vaak in een aangenaam moment: zon op je gezicht, koffie met iemand die je graag ziet, een mooie reis of een rustige ochtend.

Zingeving gaat over iets anders. Over het gevoel dat je leven richting heeft. Dat je nog iets betekent. Dat jouw aanwezigheid verschil maakt, al is het maar voor één persoon.

Die twee kunnen samengaan, maar niet altijd.

Een kleinkind met koorts opvangen is niet per se gezellig. Voor een zieke partner zorgen evenmin. Vrijwilligerswerk kan vermoeiend zijn. Een vriend die het moeilijk heeft blijven bellen, vraagt soms meer energie dan je vooraf had voorzien.

Toch kunnen zulke momenten achteraf rijker voelen dan een hele middag doelloos zappen.

Onderzoek bij oudere volwassenen brengt zingeving onder meer in verband met persoonlijke doelen, sociale verbondenheid, gezondheid en het gevoel nog van betekenis te zijn.

Niet met één groot levensdoel dus.

Gelukkig hoef je de zin van je leven ook niet te ontdekken voor vrijdag om vier uur.

Eén vraag die harder aankomt dan verwacht

Stel dat je volgende week niet opdaagt.

Waar zou iemand dat merken?

Niet: hoeveel mensen staan er in je telefoon? Niet: hoeveel kerstkaarten krijg je? Maar: waar wordt jouw aanwezigheid echt verwacht?

Dat kan bij een wandelgroep zijn, aan de kaarttafel, bij je buurvrouw, in een vereniging, in een klas waar je voorleest of bij een vriend die elke dinsdag op jouw telefoontje rekent.

Misschien is je antwoord pijnlijk klein.

Zie dat niet als een oordeel over je leven. Zie het als een aanwijzing waar iets nieuws mag beginnen.

Want je kunt veel contacten hebben en toch nergens verwacht worden. Omgekeerd kan één vaste afspraak al verrassend veel gewicht geven aan een week.

Maak verbondenheid concreet

“Meer onder de mensen komen” is te vaag. Daar gebeurt meestal weinig mee.

Beter is:

• elke woensdag met iemand wandelen;
• één keer per maand koken voor vrienden;
• je aansluiten bij een groep rond een interesse;
• iemand aanbieden om regelmatig te helpen;
• zelf een kleine traditie beginnen.

Niet iedereen kan vrijwilligerswerk doen, vaak buitenshuis komen of een volle agenda opbouwen. Gezondheidsproblemen, beperkte mobiliteit, mantelzorg of financiële zorgen kunnen de mogelijkheden beperken.

Maar ook iets kleins kan betekenis geven. Een vast telefoontje, online contact, een kaartje sturen, belangstelling tonen voor een buur of iedere week op hetzelfde moment koffie drinken met iemand.

Verbondenheid groeit zelden uit één groot gebaar. Ze groeit uit herhaling.

Je ervaring is niet voorbij. Ze zoekt een nieuwe bestemming

Na je loopbaan kan het lijken alsof een groot deel van je kennis plots minder waard is.

Niemand vraagt nog naar je mening in een vergadering. Je kent nog altijd het antwoord, maar de vraag komt niet meer.

Dat kan harder aankomen dan je verwacht.

Marleen probeerde haar lege agenda eerst zo snel mogelijk op te vullen. Ze schreef zich in voor keramiek, aquagym en een cursus Italiaans.

Na drie weken had ze opnieuw een volle week en opnieuw geen idee waarom.

Toen vroeg de bibliotheek of ze op donderdag wilde voorlezen aan kinderen die thuis weinig Nederlands spraken.

Ze twijfelde.

“Wat heb ik die kinderen nu te bieden?” zei ze tegen haar zus.

Toch ging ze kijken.

Het eerste verhaal liep niet bepaald als in een reclamefilm. Eén kind luisterde. Twee andere maakten ruzie over een blauwe stift. Een jongen vroeg na vier minuten wanneer het gedaan was.

Marleen kwam moe thuis.

Maar woensdagavond legde ze het boek voor de volgende dag al klaar.

Dat verschil is belangrijk.

Niet alleen: waar ben je goed in?

Maar ook: voor wie kan dat vandaag nuttig zijn?

Misschien kun je een starter begeleiden. Een buur helpen met administratie. Je kleinkind leren koken. Oude foto’s ordenen en de verhalen erbij noteren. Een nieuwkomer helpen met Nederlands. Iemand meenemen die alleen niet meer buiten komt.

Ervaring verdwijnt niet wanneer je stopt met werken.

Ze heeft alleen een nieuw adres nodig.

Kies een richting, geen levensmissie

“Je doel vinden” klinkt alsof het ergens onder een struik ligt en je er al jaren straal voorbij wandelt.

Zo werkt het meestal niet.

Een doel mag klein en tijdelijk zijn.

Misschien wil je dit jaar fitter worden zodat je opnieuw langere wandelingen aankunt. Misschien wil je familiefoto’s verzamelen voor ze voorgoed naamloos in een doos blijven liggen. Misschien wil je leren schilderen, niet om kunstenaar te worden, maar omdat je merkt dat je dan anders kijkt.

Drie vragen kunnen helpen:

• Waar kijk ik nieuwsgierig naar uit?
• Voor wie of wat wil ik moeite doen?
• Waar voel ik me achteraf ruimer door?

Let vooral op die tweede vraag.

Zingeving zit vaak niet alleen in waar je altijd zin in hebt, maar ook in datgene waarvoor je bereid bent terug te komen.

Laat niet alles nuttig moeten zijn

Er schuilt ook een valkuil in dit onderwerp.

Alsof elk uur van je leven een bijdrage moet leveren. Alsof plezier verdacht wordt zodra het nergens toe dient.

Dat is onzin.

Een namiddag kaarten mag gewoon een namiddag kaarten zijn. Een reis hoeft je niet te veranderen. Tuinieren mag ook omdat je graag met je handen in de aarde zit. En soms is televisie precies het niveau van persoonlijke ontwikkeling dat je nodig hebt.

Zingeving is geen nieuwe prestatie-eis.

Ze groeit vaak juist wanneer plezier, verbondenheid en bijdrage elkaar raken.

Een koor kan gezellig zijn én betekenis geven. Een wandeling kan deugd doen én een vriendschap onderhouden. Voor een kleinkind zorgen kan vermoeiend zijn én je het gevoel geven dat je ertoe doet.

Je hoeft geluk niet in te ruilen voor betekenis.

Maar geluk alleen draagt niet altijd een hele week.

Wanneer het gevoel blijft wegen

Een periode van zoeken na het pensioen is normaal. Je dagelijkse structuur verandert, een vertrouwde rol valt weg en je moet opnieuw ontdekken hoe je je dagen wilt invullen.

Gun jezelf daar tijd voor.

Maar blijft het gevoel van leegte wekenlang aanhouden? Heb je nergens meer belangstelling voor, slaap je slecht of voel je je voortdurend somber en lusteloos? Praat er dan over met je huisarts of iemand die je vertrouwt.

Niet ieder gevoel van leegte is een depressie. Maar je hoeft ook niet te wachten tot het vanzelf overgaat.

De vraag die Marleen niet meer stelt

Na enkele maanden ziet haar donderdag er zelden perfect uit.

Soms hangen de kinderen aan haar lippen. Soms praat iedereen door elkaar. Soms fietst ze in de regen naar huis en vraagt ze zich af waarom ze hier ook alweer aan begonnen is.

Toch gaat ze de week erna opnieuw.

Niet omdat elke donderdag haar gelukkig maakt.

Wel omdat ze weet dat haar stoel leeg zou blijven.

Misschien is dat een bruikbare manier om naar je eigen leven te kijken.

Niet alleen:

Waar geniet ik van?

Maar ook:

Waar wil ik opnieuw verschijnen, zelfs op een dag waarop ik niet meteen zin heb?

Kies deze week één klein antwoord.

Bel iemand. Maak een vaste afspraak. Bied je hulp aan. Schrijf je in. Of begin zelf iets waar nog geen naam voor bestaat.

De zin van je leven hoeft niet plots voor de deur te staan.

Soms begint ze gewoon met ergens opnieuw opdagen.

Bronnen en meer informatie

• AshaRani P.V. e.a. Purpose in Life in Older Adults: A Systematic Review. Over de betekenis van levensdoelen, sociale verbondenheid en psychologisch welzijn bij oudere volwassenen.
  Lees de systematische review
• Wereldgezondheidsorganisatie. Mental health of older adults. Over mentale gezondheid, sociale verbondenheid en betekenisvolle activiteiten op latere leeftijd.
  Lees de informatie van de WHO

Lees ook: Hoe stop je met piekeren over dingen die je niet kunt controleren?