HLN schreef:
Gaat ‘Noord-Atlantische Golfstroom’ echt instorten door klimaatverandering? “We gaan klappertanden in België”
De staat van de “Noord-Atlantische Golfstroom” beïnvloedt ons klimaat in West-Europa. Sinds 1950 lijkt deze echter meer en meer te verzwakken. Een nieuwe studie van wetenschappers aan de Universiteit Utrecht suggereert nu dat een plotselinge ineenstorting dichterbij is dan gedacht. Noordpoolijs tot in Europa, de zeespiegel die een meter stijgt, en grote delen van de wereld die plots onbewoonbaar zijn door extreme hitte. Het is slechts een greep uit de mogelijke scenario’s die zich kunnen ontplooien als deze Noord-Atlantische Golfstroom stilvalt. Maar wat is dit precies? Hoe groot is die kans? En wat is de impact op België? Klimatoloog dr. Lander Van Tricht legt uit.
Wat is de Noord-Atlantische Golfstroom?
“De Noord-Atlantische Golfstroom, officieel de “Atlantic Meridional Overturning Circulation” (AMOC), is een belangrijk onderdeel van de oceaanstromen, die het klimaat op aarde sterk beïnvloeden. De motor van de AMOC zijn verschillen in temperatuur en zouthoeveelheid van het water. Het water in de Golfstroom koelt af terwijl het zich vanaf de Golf van Mexico naar de Noord-Atlantische Oceaan verplaatst en bevriest in de winter gedeeltelijk tot zee-ijs rond de Noordpool. Omdat zout niet mee bevriest, wordt het omringende zeewater zouter. Zout, koud water is zwaarder dan zoet, warm water.”
“Ten zuidwesten van Groenland en ten noorden van IJsland wordt het water daardoor zwaarder en zinkt het 2 tot 3 kilometer naar beneden en stroomt het hierna weer terug naar het zuiden. Dit veroorzaakt een continue beweging, een transportband, waarbij warm water naar het noorden stroomt aan het oppervlak, terwijl koud water in de diepere lagen naar het zuiden stroomt. De Noord-Atlantische Golfstroom verplaatst zo’n 15 miljoen kubieke meter water per seconde.”
“De Noord-Atlantische Golfstroom heeft een aanzienlijke invloed op het klimaat van West- en Noordwest-Europa. Door warm water vanuit de Golf van Mexico (waaraan het de naam Golfstroom te danken heeft) te transporteren naar Europa, liggen de temperaturen in West- en Noordwest-Europa gemiddeld 5 tot 10°C hoger. Een opvallend voorbeeld is Noorwegen, dat op dezelfde breedtegraad ligt als Alaska, Groenland en Siberië, maar dankzij de Golfstroom verrassend milde temperaturen heeft.”
Kan de Noord-Atlantische Golfstroom echt stilvallen?
“Al tientallen jaren wordt er gediscussieerd of de Noord-Atlantische Golfstroom kan stilvallen. Het antwoord is ja: hij kan stilvallen wanneer een ‘kantelpunt’ wordt bereikt, wat leidt tot het stoppen van de motor. Dit kantelpunt werd voor het eerst beschreven door Stommel in 1961 en later bevestigd door belangrijke studies in 1995 en 2005. Nu is het kantelpunt voor het eerste aangetoond met een geavanceerd klimaatmodel door de Universiteit Utrecht.”
De laatste grote ineenstorting van zo’n 12.000 jaar geleden leidde tot abrupte daling van temperaturen en terugkeer naar omstandigheden vergelijkbaar met die van laatste ijstijd
“Om het kantelpunt te begrijpen moeten we kijken naar de echte motor van de Golfstroom, het zoutgehalte van het water. De Noord-Atlantische Golfstroom transporteert zout water naar het noordelijke deel van de Atlantische Oceaan. Wanneer dit water minder zout wordt door een instroom van zoetwater, zoals smeltwater van ijs of regen, wordt het water minder dicht (minder zwaar), zinkt het minder snel, en vertraagt de Golfstroom. Hierdoor brengt hij minder zout naar het noorden, wat hem nog verder vertraagt. Dit kan leiden tot een zelfversterkende ‘vicieuze cirkel’ waarbij de Noord-Atlantische Golfstroom uiteindelijk stopt. De drempel waarop deze loop in gang wordt gezet is het kantelpunt.”
Is dit al eens in het verleden gebeurd?
“Dat de Noord-Atlantische Golfstroom kan instorten is geen louter theoretisch concept dat alleen in studies wordt besproken. Vergelijkbare instortingen zijn in het verleden herhaaldelijk voorgekomen. De laatste grote ineenstorting van zo’n 12.000 jaar geleden, resulteerde in het Younger Dryas-koude evenement rond de noordelijke Atlantische Oceaan. Er stroomde op het einde van de ijstijd toen een enorme hoeveelheid smeltwater van de Noord-Amerikaanse ijskap de Atlantische Oceaan in. Dit zoete water was te licht om naar de diepzee te zinken, waardoor de motor van de AMOC stokte en de stroming vrijwel tot stilstand kwam.”
“Dit leidde tot een abrupte daling van de temperaturen en terugkeer naar koude en droge omstandigheden, vergelijkbaar met die van de laatste ijstijd. Dit had verschillende gevolgen, waaronder de teruggroei van gletsjers en veranderingen in vegetatiepatronen.”
Hoe vertraagt de huidige klimaatverstoring de Noord-Atlantische Golfstroom?
“Het smelten van ijs op Groenland en toenemende neerslag maken het water rond Groenland zoeter en dus lichter. Hierdoor zinkt er minder water weg, waardoor de Golfstroom verzwakt. Klimaatwetenschappers vermoedden al in de jaren 80 dat dit een mogelijk gevolg zou zijn van de wereldwijde opwarming.”
“Sindsdien wordt er veel moeite gedaan om de sterkte van de Noord-Atlantische Golfstroom te meten. Een combinatie van alle beschikbare gegevens laat zien dat hij sinds het midden van de vorige eeuw met zo’n 15 % vertraagd is. Waarnemingen tonen ook een afname van de zeewatertemperatuur in het zuidoostelijke deel van Groenland, wat overeenkomt met de voorspellingen bij een verzwakking van de Golfstroom. Indirecte metingen van bijvoorbeeld sediment en ijsboorkernen suggereren dat de Noord-Atlantische Golfstroom in de afgelopen duizend jaar niet zo zwak is geweest als nu.
Wat zijn de gevolgen als de Noord-Atlantische Golfstroom stilvalt voor Europa?
“Onderzoek toont heel duidelijk aan dat als de Golfstroom tot stilstand komt, het op het noordelijk halfrond kouder zal worden, terwijl het op het zuidelijk halfrond juist warmer wordt. Dit komt doordat de Golfstroom warmte van het zuidelijk halfrond naar het noordelijk halfrond transporteert.”
“De Universiteit Utrecht heeft nu aangetoond dat de temperatuur in bepaalde delen van Noorwegen in februari na het ineenstorten van de Golfstroom op 100 jaar met maar liefst 35 °C kan dalen. Voor verschillende steden in Europa wordt een daling van de temperaturen met 5 tot 15 °C voorspeld. De sterke temperatuurtrends in de meest noordelijke gebieden worden veroorzaakt door het albedo-feedbackmechanisme van het zee-ijs, als gevolg van de uitgebreide expansie van het Arctische zee-ijs. In België wordt een gemiddelde temperatuurdaling van 5 tot 10 °C verwacht, waarbij de grootste dalingen worden verwacht in februari, met een potentiële afname tot wel 15 °C. Het wordt dan klappertanden in België.”
“Maar de impact beperkt zich niet alleen tot temperatuursveranderingen. Ook ecosystemen en neerslagpatronen kunnen wereldwijd verschuiven, zoals bij de Amazone, waar droge en natte seizoenen kunnen omkeren, wat het weer overal op aarde zou beïnvloeden. Daarnaast zou de zeespiegel langs bepaalde kustgebieden met wel een meter extra kunnen stijgen.”
Hoever zitten we van dit kantelpunt verwijderd?
“De Noord-Atlantische Golfstroom heeft een cruciaal kantelpunt, waarbij het klimaat drastisch kan veranderen. Voorlopig is het nog niet duidelijk of en wanneer dit wordt bereikt. Wetenschappers van de Universiteit Utrecht observeren de toenemende hoeveelheid zout die de Noord-Atlantische Oceaan binnenstroomt vanuit de zuidelijke oceanen als indicatie dat de Golfstroom richting dit kantelpunt beweegt. Maar het precieze moment van bereiken blijft onduidelijk.”
“Het recente IPCC-rapport (2021) voorspelt verdere verzwakking van de Noord-Atlantische Golfstroom deze eeuw, zonder abrupte instorting voor 2100. Deze prognoses zijn gebaseerd op klimaatmodellen die volgens Utrechtse onderzoekers de AMOC-stabiliteit onvoldoende simuleren, voornamelijk vanwege het verwaarlozen van ijsverlies op Groenland en de daarmee gepaard gaande toename van zoetwater in de noordelijke Atlantische Oceaan. Het groeiende bewijs suggereert dat het risico van AMOC-stilstand deze eeuw groter is dan eerder aangenomen.”