Kun je na je 55ste nog veranderen?

Waarom “zo ben ik nu eenmaal” minder vaststaat dan je denkt

Stel je Marc voor.

68 jaar. Gepensioneerd. En met zijn hand op de deurklink van een leslokaal waar over twee minuten zijn eerste les Italiaans begint.

Achter die deur zitten twaalf cursisten, een leraar die waarschijnlijk sneller zal praten dan Marc kan volgen en, zo vermoedt hij, minstens één medecursist die thuis al drie apps, twee werkboeken en een Italiaanse schoondochter heeft.

Marc kijkt naar de deur.

Wat doe ik hier eigenlijk?

Zijn schoonbroer had het vorige week nog gezegd:

“Op onze leeftijd? Ik zou daar niet meer aan beginnen. Mijn geheugen is een zeef.”

Marc had gelachen.

Maar die zin was blijven hangen.

Niet alleen omdat hij ooit in Toscane een koffie wil kunnen bestellen zonder daarbij naar zijn telefoon te grijpen. Er zat een grotere vraag achter.

Kon hij eigenlijk nog veranderen?

Kon hij nog leren om minder snel te piekeren? Minder kortaf te reageren? Gemakkelijker iets nieuws te proberen?

Of bereik je ergens onderweg een leeftijd waarop je min of meer af bent?

Zijn hand blijft nog even op de deurklink liggen.

Dan gaat hij naar binnen.

En misschien is dát wel belangrijker dan zijn eerste Italiaanse woord.

Wanneer ben je eigenlijk ‘af’?

We praten verrassend vaak over onszelf alsof er ergens rond ons zestigste een deksel op de doos gaat.

“Zo ben ik nu eenmaal.”

“Ik ben geen talenmens.”

“Ik ben altijd al ongeduldig geweest.”

“Met computers ben ik hopeloos.”

“Op mijn leeftijd ga ik daar niet meer aan beginnen.”

Na tientallen jaren voelt zo’n zin niet eens meer als een mening.

Hij voelt als een feit.

Maar je brein is geen gegoten beton. Het blijft zich aanpassen aan wat je doet, leert en meemaakt.

Wetenschappers noemen dat neuroplasticiteit: het vermogen van je hersenen om zich door ervaring en oefening aan te passen.

Dat vermogen verandert wanneer je ouder wordt.

Het verdwijnt niet.

Onderzoek bij oudere volwassenen laat zien dat mensen ook op latere leeftijd nieuwe vaardigheden kunnen leren. Oefening kan bovendien gepaard gaan met veranderingen in de manier waarop de hersenen werken.

Nee, dat betekent niet dat je jezelf even kunt herprogrammeren.

Was het maar zo eenvoudig. Dan konden we koppigheid misschien gewoon uitvinken bij de volgende software-update.

Een nieuw pad door het veld

Een beter beeld is een pad door een veld.

Loop twintig jaar dezelfde route en er ontstaat vanzelf een spoor. Het gras verdwijnt, de grond wordt hard en je voeten weten waarheen zonder dat jij nog veel hoeft na te denken.

Neem morgen een andere weg en het voelt onhandig.

Het gras staat hoog. Je twijfelt. Misschien draai je zelfs terug.

Maar als je dat nieuwe pad vaker neemt, wordt het steeds makkelijker.

Zo gaat het ook met veel van onze reacties.

Wat je vaak denkt, voelt of doet, wordt vertrouwd.

Niet noodzakelijk juist.

Wel vertrouwd.

Wat vertrouwd voelt, is daarom nog niet de enige mogelijke weg.

En precies daar zit ruimte.

Je hoeft geen ander mens te worden

Misschien denk je nu: allemaal goed en wel, maar mijn karakter is toch mijn karakter?

Voor een stuk wel.

Onze persoonlijkheid is behoorlijk stabiel. Wie op zijn dertigste eerder stil, zorgvuldig of gevoelig was, wordt op zijn zeventigste meestal niet plots de luidste durfal van het gezelschap.

Gelukkig maar.

Je hoeft niet van persoonlijkheid te wisselen om anders te gaan leven.

Je kunt iemand blijven die graag zekerheid heeft én leren om sneller een beslissing te nemen.

Je kunt gevoelig blijven voor spanning én leren om sneller te herstellen.

Je kunt graag nadenken én leren voelen wanneer nadenken stilaan verandert in malen.

Je kunt introvert zijn én zeggen wat je nodig hebt.

Veranderen betekent dus niet noodzakelijk:

“Ik moet iemand anders worden.”

Veel vaker betekent het:

“Ik wil in die ene situatie een andere keuze leren maken.”

Dat is een stuk haalbaarder.

En interessanter.

Je eerste gedachte is niet altijd de beste getuige

Stel: je dochter belt af voor zondagmiddag.

Je eerste gedachte schiet meteen door je hoofd:

Ze heeft blijkbaar geen tijd meer voor ons.

Daarna volgt de rest vanzelf.

Teleurstelling.

Irritatie.

En misschien een iets koeler:

“Geen probleem hoor.”

Iedereen met enige levenservaring weet dat “geen probleem hoor” soms verbazend veel problemen kan bevatten.

Maar wat is er feitelijk gebeurd?

Je dochter komt zondag niet.

De rest maakt je hoofd ervan.

Misschien is ze uitgeput.

Misschien is een van de kinderen ziek.

Misschien heeft ze dringend behoefte aan een lege zondag.

Misschien speelt er inderdaad iets tussen jullie.

Het gaat er niet om dat je koste wat het kost de vriendelijkste verklaring verzint. Dat zou even onrealistisch zijn.

De truc is eenvoudiger:

Maak van je eerste verklaring niet meteen de enige.

Psychologen noemen dat cognitieve herwaardering. Je bekijkt een gebeurtenis opnieuw en zet andere mogelijke betekenissen naast je eerste interpretatie.

Probeer bij een situatie die je raakt eens deze vragen:

• Wat weet ik hier echt zeker?
• Wat vul ik zelf in?
• Welke andere verklaring is mogelijk?
• Wat zou iemand die mij goed kent hierover zeggen?
• Hoe wil ik reageren, zodat ik er morgen geen spijt van heb?

Vooral die laatste vraag kan iets interessants doen.

Je hoeft namelijk niet te wachten tot je gevoel verandert.

Soms verandert eerst je reactie.

En komt je gevoel wat later achterop.

Kies woorden die je zelf kunt geloven

Dan zijn er de affirmaties.

Je kent het beeld misschien. Voor de spiegel gaan staan, jezelf diep aankijken en twintig keer zeggen:

Ik ben krachtig.

Ik ben succesvol.

Ik straal zelfvertrouwen uit.

Dat mag.

Maar wanneer ergens in je hoofd ondertussen een stemmetje zegt ja ja, doe maar normaal, wordt het een wat vreemde vergadering.

Onderzoek maakt daarom een belangrijk onderscheid.

Overdreven positieve uitspraken over jezelf zijn niet hetzelfde als helpende zelfspraak of wat psychologen zelfaffirmatie noemen.

Bij zelfaffirmatie sta je stil bij waarden en kwaliteiten die werkelijk belangrijk voor je zijn. Helpende zelfspraak bestaat uit geloofwaardige zinnen die je door een moeilijk moment kunnen loodsen.

Dus liever niet:

“Ik ben de meest zelfzekere spreker in deze zaal.”

Maar wel:

“Ik hoef dit niet perfect te doen. Ik wil gewoon helder zeggen wat ik bedoel.”

Of:

“Ik heb moeilijke gesprekken vroeger ook aangekund.”

Of heel eenvoudig:

“Ik mag zenuwachtig zijn en toch beginnen.”

Dat klinkt minder spectaculair.

Precies daarom kan het beter werken.

De zin probeert je niet iets wijs te maken. Hij helpt je herinneren aan iets wat je al gelooft, maar op een spannend moment gemakkelijk vergeet.

Wil je weten of zo’n zin bruikbaar is?

Stel jezelf dan één vraag:

Zou ik dit ook zeggen tegen iemand om wie ik geef?

Als je antwoord nee is, klinkt de zin waarschijnlijk te gemaakt.

Oefen het moeilijke moment al eens in je hoofd

Terug naar Marc.

Over twee weken is er een familiefeest. Hij weet bijna zeker dat iemand zal vragen:

“En waarom begin jij op jouw leeftijd eigenlijk nog Italiaans te leren?”

Je kent dat soort vragen.

Ze zien eruit als nieuwsgierigheid, maar soms zit er een klein valiesje oordeel bij.

Marc kan wachten tot de vraag komt en hopen dat hij niet geïrriteerd reageert.

Of hij kan het moment vooraf al eens doorlopen.

Niet als een Hollywoodscène waarin hij gevat antwoordt en iedereen spontaan applaudisseert.

Gewoon zoals het waarschijnlijk zal gaan.

Hij hoort de vraag.

Hij voelt dat kleine prikje.

Hij merkt dat hij zich wil verdedigen.

Hij ademt uit.

En zegt:

“Omdat ik het plezant vind om nog iets te leren.”

Meer hoeft dat niet te zijn.

Onderzoekers spreken over mentale simulatie: vooraf in gedachten oefenen wat je later wilt doen.

Het interessante is dat je beter niet alleen het mooie eindresultaat voor je ziet. Oefen vooral het lastige stukje ervoor.

Dus niet alleen:

Ik zie mezelf ontspannen een presentatie geven.

Maar:

Ik sta recht. Ik voel mijn hart sneller gaan. Ik loop naar voren. Ik leg mijn papieren neer. Ik kijk iemand aan. Ik adem uit. Ik zeg mijn eerste zin.

Plots wordt visualiseren veel minder zweverig.

Je probeert niets naar het universum te sturen.

Je oefent.

Dat is alles.

Waarom klein vaak verder komt dan groots

Hier gaat het bij verandering vaak mis.

We maken er meteen een totaalrenovatie van.

Vanaf maandag nooit meer piekeren.

Elke dag bewegen.

Niet meer uitstellen.

Meer lezen.

Minder schermtijd.

Altijd rustig reageren.

Geen suiker.

En nu we toch bezig zijn: eindelijk de garage opruimen.

Maandag voelt fantastisch.

Dinsdag al iets minder olympisch.

Je brein heeft meestal meer aan herhaling dan aan tromgeroffel.

Kies daarom niet:

Ik wil een rustiger mens worden.

Kies iets wat je morgen werkelijk kunt doen.

Bijvoorbeeld:

• Wanneer iemand mij tegenspreekt, stel ik eerst één vraag.
• Wanneer ik lig te malen, schrijf ik apart op wat ik weet en wat ik alleen vermoed.
• Voor een moeilijk gesprek oefen ik mijn eerste twee zinnen.
• Wanneer ik denk ik kan dat niet, zet ik er één woord achter: nog.

Ik kan dat nog niet.

Eén woord.

Je leven verandert er niet plots door.

Maar de deur valt ook niet dicht.

‘Maar ik ben na drie weken nog altijd dezelfde’

Waarschijnlijk wel.

En gelukkig maar.

Je hoeft jezelf niet te vervangen door versie 2.0.

Het doel is kleiner.

En misschien waardevoller.

Dat je naast je automatische reactie stilaan een tweede mogelijkheid krijgt.

Dat je niet meer altijd onmiddellijk hetzelfde pad hoeft te nemen.

Dat er een fractie van een seconde ontstaat waarin je kunt denken:

Wacht. Ik kan dit misschien ook anders aanpakken.

Verandering ziet er van buitenaf niet altijd spectaculair uit.

Soms is het gewoon één vraag stellen voordat je in de verdediging schiet.

Eén ademhaling voordat je antwoordt.

Eén poging voordat je besluit dat iets niets voor jou is.

Marc werd geen wonderleerling

Marc werd trouwens geen wonderleerling Italiaans.

Zijn voorzetsels bleven avontuurlijk en zijn uitspraak klonk af en toe als Vlaams met zonnecrème.

Maar er veranderde iets anders.

Jarenlang had hij zichzelf verteld dat hij slecht was in talen. Dat zijn geheugen achteruitging. Dat je op zijn leeftijd wel andere dingen te doen had dan opnieuw op de schoolbanken te gaan zitten.

Die cursus gaf hem geen nieuw brein.

Hij kreeg iets veel nuttigers:

tegenbewijs.

Hij merkte dat hij nog kon leren.

Dat een fout maken niet betekende dat hij moest stoppen.

Dat ongemak niet hetzelfde was als onvermogen.

En plots werd die oude zin, zo ben ik nu eenmaal, iets minder overtuigend.

Soms verandert niet wie je bent, maar wat je nog voor mogelijk houdt.

Welke oude zin geloof jij nog?

Je leeftijd wist je geschiedenis niet uit.

Dat hoeft ook niet.

Alles wat je hebt meegemaakt, geleerd en overwonnen, zit mee aan tafel wanneer je vandaag iets nieuws probeert.

Dat is vaak een voordeel.

Maar ervaring heeft ook een vreemd talent. Ze kan een oud oordeel over jezelf zo vaak herhalen dat het uiteindelijk klinkt als een natuurwet.

Ik ben nu eenmaal ongeduldig.

Ik ben niet creatief.

Computers zijn niets voor mij.

Ik durf dat niet.

Ik ben te oud om nog…

Welke van die zinnen heb jij al jaren niet meer gecontroleerd?

Kies er eens één.

Niet om hem meteen te vervangen door een vrolijke tegengestelde slogan.

Doe iets veel interessanters.

Zoek deze week één klein stukje tegenbewijs.

Eén gesprek waarin je anders reageert.

Eén ding dat je toch probeert.

Eén moment waarop je niet automatisch het oude pad neemt.

Dat is weinig.

Maar misschien begint verandering precies daar.

Niet met een nieuwe versie van jezelf.

Wel met het moment waarop je denkt:

“Wacht eens even. Misschien is dit toch niet het hele verhaal.”

Wim Annerel

Lees ook: Slechte gewoontes doorbreken: wat je gedrag je probeert te besparen